Α. O “Λάκκος των Πουλιών” (Kus Deresi) μετέπειτα γνωστό ως “ρέμα Κυβερνείου”
Οι ιδρυτές της Θεσσαλονίκης δεν διάλεξαν τυχαία την τοποθεσία της πόλης.
Εκτός από τον φυσικό κόλπο στα πόδια της και τους δασωμένους λόφους στα νώτα
της, είχε δίπλα της και πολυάριθμες ρεματιές που έκαναν την περιοχή να σφύζει
από ζωή. Οι ανάγκες ύδρευσης της πόλης καλύπτονταν από αρχαιότατων χρόνων,
μέσω υδραγωγών, από πηγές του Χορτιάτη. Το νερό των ρεμάτων που κυλούσαν
από τις πλαγιές του βουνού είχε αξιοποιηθεί με την κατασκευή νερόμυλων. Ίχνη
αυτών των σειρών νερόμυλων συναντάμε και σήμερα ακόμη, στο Πλατανόρεμα και
το Ελαιόρεμα, ανατολικά της πόλης. Εκεί βρίσκονταν και το μεγαλύτερο
συγκρότημα με 25 νερόμυλους. Ίχνη βρίσκουμε και στο ρέμα Πολίχνης, όπου έχουν
εντοπισθεί ως τώρα 12 νερόμυλοι, χωρίς οι έρευνες να έχουν ολοκληρωθεί κι ενώ
το φυσικό περιβάλλον της περιοχής υφίσταται ταχύτατες αλλαγές (Σαξιαμπάνη,
1994)
Tο μεγαλύτερο ρέμα ονομαζόταν Kus Deresi, δηλαδή Λάκκος των Πουλιών
και σήμερα Μεγάλο Ρέμα (Εικόνα 1). Ενώνει πολλούς χειμάρρους του Σέϊχ-Σου σε
μια ροή που πριν φτάσει στη θάλασσα χώριζε παλιότερα σε δύο σκέλη. Το βόρειο
(Λάκκος του Arsan) έφτανε στην ακτή δίπλα στο κτήριο του Εθνικού και
Λαογραφικού Μουσείου, του παλιού Κυβερνείου (γι' αυτό και ως πριν λίγα χρόνια
ήταν γνωστό ως Λάκκος Κυβερνείου). Το νότιο ακολουθούσε περίπου τη σημερινή
οδό Μαρτίου και ονομαζόταν Μεγάλος Λάκκος ή Λάκκος του Charnaud. Μεταξύ
των δυό αυτών κλάδων βρισκόταν μια δενδροφυτεμένη περιοχή, γνωστή ως
Karagatc, που αποτελεί σήμερα τη συνοικία Αναλήψεως. Μερικά από τα πελώρια
Καραγάτσια (Ulmus minor ή campestris) της περιοχής, υπάρχουν ακόμη και σήμερα:
μέσα στον περίβολο του 5ου Γυμνασίου, στη γωνία Π. Συνδίκα και Πενταλόφου και
μπροστά στο Λαογραφικό Μουσείο.
Όλη η περιοχή ανατολικά των τειχών μέχρι το Πανόραμα και τη Θέρμη, κατά
το μεγαλύτερο διάστημα της τουρκοκρατίας ήταν γεμάτη χωράφια, αμπέλια και
κήπους και ανήκε στη γεωργική περιοχή του χωριού Kapicilar (=Καπουτζήδες,
Φύλακες της Πύλης). Σύμφωνα με τον Ηλία Τσούκα (δήμαρχο Πυλαίας κατά τη
δεκαετία του 1950) "προ εξακοσίων και πλέον ετών, η Καπουτζήδα έκειτο επί του
λόφου Ανω Τούμπας. Οι κάτοικοί της ανήρχοντο εις 50 οικογένειας περίπου, εκ των
οποίων άλλοι μετώκησαν λόγω της πληθώρας δηλητηριωδών όφεων - είδους βελών
- εις την σημερινήν Πυλαίαν, άλλοι δε εις την πόλιν της Θεσσαλονίκης" (Τσούκα-
Φουντουκίδου, 1995). Η αναγκαστική αυτή μετοίκηση (που οφείλονταν στις οχιές!)
πρέπει να έγινε το αργότερο στα μέσα του 17ου αιώνα. Λίγες παράγκες πρέπει να
έμειναν σ' εκείνο το σημείο, όπου τον 20ο αιώνα θα δημιουργηθεί η συνοικία της
Τριανδρίας. Τα κτήματα των Καπουτζηδιανών που είχαν δεσμευτεί από τους
Τούρκους κατακτητές το 1430, δόθηκαν σε δέκα Μπέηδες ενώ οι ντόπιοι
μεταβλήθηκαν σε κολλήγους. Όμως οι Μπέηδες σιγά σιγά άρχισαν να πουλούν τα
κτήματα και οι κολλήγοι ξανάγιναν οι μεγαλύτεροι κτηματίες της περιοχής. Ο
Τσούκας μάλιστα σημειώνει πως "παρέμειναν όλοι Χριστιανοί, ομιλούντες καθ’ όλην
τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας την ελληνικήν και μόνον γλώσσαν".
[Το παραπάνω κείμενο βασίζεται στην έκδοση: Μπλιώνης Γ. 1996. Τα ρέματα της Θεσσαλονίκης. Έκδοση του Συνδέσμου Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης Μείζονος Θεσσαλονίκης.]
Είναι πραγματικά θλιβερό, αυτό το πλούσιο υδρογραφικό δίκτυο να αποτελεί
Η περιβαλλοντική διαχείριση του “Ρέματος Κυβερνείου” δεν πρέπει να εξαντλείται μόνο
στα αντιπλημμυρικά - υδραυλικά έργα, αλλά και στην αρχιτεκτονική του αστικού τοπίου,
όπως συμβαίνει παντού στον κόσμο. Διεθνώς πια, πράσινοι χώροι που είχαν κλείσει από
μεγάλα τεχνικά έργα επανακτώνται. Συνεπώς κάθε προσπάθεια αποπρασανατολισμού
της διοίκησης για το ρόλο του εν λόγω ρέματος (π.χ. “δεν έχει πια νερό, δεν είναι ρέμα”) είναι άστοχη και αίρει υποψίες σκοπιμότητας.
Στην προτεινόμενη για αποχαρακτηρισμό έκταση, ο αρχικός χαρακτηρισμός από το
Γ.Π.Σ. της Θεσσαλονίκης στο χάρτη Π-1.3.2, δίνει στο χώρο τον χαρακτηρισμό “Αστικό
Πράσινο - Κοινόχρηστο” (Εικόνα 4). Η άποψη αυτή ενισχύεται και από το Χάρτη Π-3.2,
όπου η εν λόγω έκταση είναι φανερό ότι αποτελεί χώρο “προσυγκέντρωσης δημοτών σε
περίπτωση σεισμού” (Εικόνα 5). Συνεπώς, κάθε προσπάθεια να πεισθεί η διοίκηση ότι το
Γ.Π.Σ. έδινε τη χρήση “Γενικής Κατοικίας” στην υπό αποχαρακτηρισμό έκταση, είναι
αποπλανητική. Ορθώς ήταν χαρακτηρισμένος ως “κοινόχρηστος χώρος” στο ρυμοτομκό,
καθώς υποχρέωση της πολεοδομικής μελέτης είναι να εξειδικεύει τις προτάσεις του
Γ.Π.Σ. (Κ.Β.Π.Ν. - Άρθρο 43 παρ.4δ). Ο αποχαρακτηρισμός του χώρου απαιτεί τροποποίηση του Γ.Π.Σ. και τεκμηρίωση της μη ανάγκης πρασίνου στην περιοχή.
Η εισήγηση του Τμήματος Πολεοδομικού Σχεδιασμού προς το ΣΥΠΟΘΑ αναφέρει
“Σύμφωνα με την παραπάνω απόφαση (ΓΠΣ) η περιοχής της τροποποίησης του
θέματος εμπίπτει στην ΠΕ100 με προβλεπόμενες χρήσεις: Αστικού πρασίνου-
ελεύθεροι χώροι, Γενικής κατοικίας.” (sic) δηλαδή δεν εξετάζεται ο συγκεκριμένος
χαρακτηρισμός της εν λόγω έκτασης, αλλά όλης της περιοχής ΠΕ100, προκειμένου
να βρεθεί δικαιολογία ώστε να χρησιμοποιηθεί η “γενική κατοικία” και να...πεταχτεί
το “αστικό πράσινο/ελεύθεροι χώροι”. Η λειτουργία του χώρου αυτού ως “χώρος
συγκέντρωση σε περίπτωση σεισμού”, αποδεικνύεται περίτρανα από το γεγονός ότι
το 1977 στο μεγάλο σεισμό, κατασκήνωσαν περισσότεροι από εκατό κάτοικοι εκεί.
Σε κάθε σεισμό, όλη η γειτονιά μαζεύεται σε αυτό το χώρο για ασφάλεια.
Β. Οι παραλείψεις της Διοίκησης
Σοβαρές παραλείψεις και λάθη παρατηρούνται στο χειρισμό της υπόθεσης από τη
διοίκηση.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ:
Από τα παραπάνω, προκύπτουν τεράστια κενά της διοίκησης στη διαδικασία τροποποίησης του ρυμοτικού σχεδίου της Θεσσαλονίκης στα εν λόγω Ο.Τ., καθώς:
1. Δεν προκύπτουν σαφείς τίτλοι ιδιοκτησίας ή πιστοποιητικά μη διεκδίκησης.
2. Δεν υπάρχει δικαστική απόφαση ανάκλησης απαλλοτρίωσης. Η απόφαση του Διοικητικού Εφετείου, ακυρώνει μία πράξη της τότε Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Θεσσαλονίκης, χωρίς να ανακαλεί σαφώς την απαλλοτρίωση. Στο εν λόγω δικαστήριο, αποβλήθηκε ο δικηγόρος του Δήμου Θεσσαλονίκης και δεν εξετάστηκε το ιδιοκτησιακό καθεστώς.
3. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς δεν αφορά τον πολεοδομικό σχεδιασμό , αλλά οφείλει να το εξετάσει η Διοίκηση καθώς σε περίπτωση που η ιδιοκτησία ανήκει στην Ε.Υ.Α.Θ. Παγίων ή στο Δήμο Θεσσαλονίκης, τότε η διαδικασία που έχει ακολουθηθεί για την άρση απαλλοτρίωσης είναι άκυρη: Ο Ν.4067/2012 ορίζει σαφώς στο τελευταίο εδάφιο του Άρθρου 32, ότι η διαδικασία που θα ακολουθείται για ΟΤΑ, ΝΠΔΔ θα οριστεί με ειδική Κοινή Υπουργική Απόφαση, η οποία δεν έχει εκδοθεί μέχρι σήμερα.
4. Κατά παράβαση του Ν.4067/2012 (άρθρο 32) δεν υπάρχουν στον φάκελο οι μελέτες που οφείλουν να συνοδεύουν την οποιαδήποτε πρόταση. Δεν υπάρχει Οριοθέτηση Ρέματος και Αντιπλημμυρική μελέτη, δεν υπάρχει Γεωλογική ή Γεωτεχνική μελέτη (ενώ μιλάμε για “μπαζωμένο” ρέμα), δεν υπάρχει Στρατηγική Περιβαλλοντική Εκτίμηση, δεν υπάρχει καμία τεκμηρίωση ή ανάλυση των κοινόχρηστων χώρων της γύρω περιοχής, προκειμένου να αποχαρακτηριστεί, με τις προτεινόμενες χρήσεις και όρους δόμησης, ο εν λόγω χώρος.
5. Δεν έχουν ληφθεί υπόψη οι προστατευτικές διατάξεις για το Περιβάλλον. Το “Ρέμα Κυβερνείου” είναι βασικός άξονας αερισμού και ηλιασμού της Θεσσαλονίκης, μοναδικό οικοσύστημα στην περιοχή Χαριλάου - Πυλαίας - Θέρμης. Δεν αφορά μόνο το Δήμο Θεσσαλονίκης η προστασία του, αφορά όλο το ανατολικό πολεοδομικό συγκρότημα (συμπεριλαμβανομένων των περιοχών Τούμπας - Χαριλάου - Πυλαία - Θέρμης). Θα πρέπει να εξεταστεί Περιβαλλοντικά η επίπτωση της οικοπεδοποίησής του, και στους τρεις Δήμους που διαπερνά. Ο ελεύθερος κοινόχρηστος χώρος (που προτείνεται να μετατραπεί σε δύο
μεγαθήρια Ο.Τ.) προστατεύεται αυτοδίκαια από το άρθρο 24 του Συντάγματος.
6. Στην υπ. αριθ. 4577/1998 απόφαση του ΣτΕ, αναφέρεται ότι “…το άρθρο 24 του
Συντάγματος επιβάλλει στο κράτος την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος,
ουσιώδες στοιχείον του οποίου αποτελούν τα υπό διαφόρους ονομασίας
‘ρεύματα’, ήτοι αι πτυχώσεις της επιφάνειας της γης δια των οποίων συντελείται
κυρίως η προς την θάλασσα απορροή των πλεοναζόντων υδάτων της ξηράς και
τα οποία αποτελούν άμα φυσικούς αεραγωγούς και οικοσυστήματα (μετά της
χλωρίδος και πανίδος των) με ιδιαίτερον μικροκλίμα, συμβάλλονται πολλαπλώς
εις την ισσοροπίαν του περιβάλλοντος. Περαιτέρω ο ν.1650/1986 …εξειδικεύων
την ανωτέρω συνταγματικήν επιταγήν, έλαβε ειδικήν πρόνοιαν διά την
προστασίαν του εδάφους και των χρήσεών του ως και δια την προστασίαν των
επιφανειακών και υπογείων υδάτων ως φυσικών πόρων και οικοσυστημάτων…”.
Από το σκεπτικό της παραπάνω απόφασης, συνεπάγεται ότι τα ρέματα αποτελούν
σημαντική περιβαλλοντική κληρονομιά και πρέπει να αντιμετωπίζονται ως
σημαντικό στοιχείο του οικοσυστήματος της πόλης και όχι μόνο σαν φυσικοί
υδραυλικοί υποδοχείς και αντιπλημμυρικοί αγωγοί.
7. Η προτεινόμενη τροποποίηση ρυμοτομικού οφείλει να ακολουθήσει τη διαδικασία έκδοσης Προεδρικού Διατάγματος, καθώς αφορά Κοινόχρηστο Χώρο υπερτοπικής σημασίας (“Ρέμα Κυβερνείου”) που αφορά τρεις διαφορετικούς δήμους ως άξονας αερισμού και ηλιασμού, ενώ έχει πρόσωπο σε βασικό οδικό άξονα (οδός Αναξιμάνδρου) ο οποίος διέρχεται επίσης από δύο διαφορετικούς δήμους και είναι υπερτοπικής σημασίας.
8. Δεν έχει ληφθεί υπόψη το εγκεκριμένο Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο της Θεσσαλονίκης, το οποίο ορίζει ως χρήση στην περιοχή “Κοινόχρηστο Χώρο Αστικού Πρασίνου”. Η βίαιη μείωση του “κοινόχρηστου χώρου” από 3.000 τ.μ. σε 300 τ.μ. (δηλαδή κατά 90% (!) ) δεν αποτελεί “εξειδίκευση των προτάσεων του ΓΠΣ” όπως ορίζει ο Κ.Β.Π.Ν. στο Άρθρο 43 , αλλά ουσιαστική αλλαγή, παρέμβαση και τροποποίηση των αρχών & αξόνων που έδινε το Γ.Π.Σ. Η αλλαγή αυτή έχει καθαρά περιβαλλοντικά χαρακτήρα, καθώς υποβαθμίζει το τελευταίο οικοσύστημα που έχει παραμείνει στην περιοχή. Είναι παράνομη, καταχρηστική και αντισυνταγματική.
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ:
1. Ο Δήμος Θεσσαλονίκης και η ΕΥΑΘ Παγίων οφείλουν να υποβάλουν ένσταση στην προσωρινή ανάρτηση του Κτηματολογίου προκειμένου να διεκδικήσουν την έκταση που τους ανήκει ως πρώην ρέμα Κυβερνείου. Η εύκολη παραίτηση από ένα δημόσιο κτήμα αίρει ερωτήματα σκοπιμότητας.
2. Ανεξάρτητα από το ιδιοκτησιακό καθεστώς, η ανάγκη να παραμείνει αυτός ο ελεύθερος δημόσιος χώρος ως “κοινόχρηστος χώρος αστικού πρασίνου” επιβάλλεται απόλυτα από την ιστορική συλλογική μνήμη του χώρου αυτού. Είχε πάντα δημόσιο χαρακτήρα, λειτουργούσε ως σημείο αναφοράς της γειτονιάς, δεν ήταν ποτέ περιφραγμένος, είχε πρανή και δέντρα και αναφέρονταν ως “ρέμα”.
3. Η χλωρίδα και ιδιαίτερα η πανίδα δημιουργεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό οικοσύστημα για την περιοχή. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο “Λάκκος των Πουλιών”, μετέπειτα γνωστός ως “Ρέμα Κυβερνείου” μέχρι σήμερα φιλοξενεί δεκάδες αηδόνια την άνοιξη και το καλοκαίρι. Θα πρέπει να εκπονηθεί ειδική Αρχιτεκτονική Μελέτη Τοπίου για όλο το ρέμα του Κυβερνείου. Θα μπορούσε να έχει ως θέμα το “Δρόμο των Πουλιών” και να ενοποιεί όλους τους εναπομείναντες χώρους πρασίνου σε μία γραμμική διαδρομή από την περιοχή της Τούμπας μέχρι το Θερμαϊκό, τονίζοντας τη λειτουργία του ρέματος, ενισχύοντας με το υγρό στοιχείο το Τοπίο και διατηρώντας έτσι τη φυσιογνωμία των ρεμάτων της Θεσσαλονίκης που έχει σήμερα χαθεί.
4. Στην αναθεώρηση του Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου, θα πρέπει να παραμείνει χώρος “Αστικού Πρασίνου”. Για αυτό, ο Δήμος Θεσσαλονίκης οφείλει να ενημερώσει άμεσα το μελετητικό γραφείο που εκπονεί την αναθεώρηση από το 2012.
5. Οφείλει η Διοίκηση να λάβει υπόψη την ειδική περιβαλλοντική σημασία που έχει το πρώην ρέμα Κυβερνείου για όλη την πόλη. Θα πρέπει να ληφθεί υπόψη το Άρθρο 24 του Συντάγματος καθώς και η νομολογία του ΣτΕ για τη σημασία και την προστασία των ρεμάτων. Αν τελικά ακολουθηθεί η διαδικασία αποχαρακτηρισμού του Άρθρου 31 του Ν.Ο.Κ. πρέπει να ενταχθεί η έκταση στην περίπτωση του προτελευταίου εδαφίου, θέτοντας την έκταση αυτή σε θύλακα εκτός σχεδίου με ειδικούς περιορισμούς και όρους δόμησης.
6. Διεθνώς πια, πράσινοι χώροι που είχαν κλείσει από μεγάλα τεχνικά έργα επανακτώνται όπως στη Σεούλ όπου άνοιξαν και πάλι το μεγαλύτερο ρέμα της πόλης. Η Διοίκηση θα πρέπει να κινήσει διαδικασία ανάπλασης των κοινόχρηστων αστικών χώρων πρασίνου που συνθέτουν το μεγάλο “Ρέμα του Κυβερνείου” προκειμένου να διατηρήσει τη μνήμη, να βοηθήσει στον αερισμό και ηλιασμό των περιοχών που διασχίζει και να προστατέψει τα οικοσυστήματα που συνεχίζουν να χρησιμοποιούν τα ίχνη του ρέματος για καταφύγιό τους.
7. Να κατατεθεί αίτηση στο “Συνήγορο του Πολίτη”, προκειμένου να εξεταστεί η διαδικασία που ακολουθήθηκε για τον αποχαρακτηρισμό του χώρου. Αυτή η αίτηση θα πρέπει να γίνει από τους ενδιαφερόμενους δημότες.
8. Να ενημερωθούν οι Επιθεωρητές Δημόσιας Διοίκησης, για τις ενέργειες και τις διαδικασίες της Διοίκησης για τον εν λόγω χώρο. Η ενημέρωση μπορεί να γίνει τόσο από το Δήμο Θεσσαλονίκης όσο και από τους δημότες.
9. Ο Δήμος Θεσσαλονίκης & το ΥΠΕΚΑ οφείλει να διατηρήσει τον “κοινόχρηστο χώρο αστικού πρασίνου” και με μέριμνα του Δήμου Θεσσαλονίκης να υποβληθεί πρόταση στον Άξονα Προτεραιότητας 3 του “Πράσινου Ταμείου” προκειμένου να εξασφαλίσει άμεσα τη χρηματοδότηση για την απαλλοτρίωση του χώρου και να την καταθέσει στο Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων.
10.Τέλος, να κατατεθούν ενστάσεις στην αναρτημένη τροποποίηση του ρυμοτομικού της Θεσσαλονίκης από όλους τους ενδιαφερόμενους κατοίκους (όμορους και μη) καθώς η έκταση πρασίνου έχει υπερτοπικό χαρακτήρα όπως όπως αποδεικνύεται από την τεκμηρίωση της παρούσας Τεχνικής Έκθεσης.
Οι ιδρυτές της Θεσσαλονίκης δεν διάλεξαν τυχαία την τοποθεσία της πόλης.
Εκτός από τον φυσικό κόλπο στα πόδια της και τους δασωμένους λόφους στα νώτα
της, είχε δίπλα της και πολυάριθμες ρεματιές που έκαναν την περιοχή να σφύζει
από ζωή. Οι ανάγκες ύδρευσης της πόλης καλύπτονταν από αρχαιότατων χρόνων,
μέσω υδραγωγών, από πηγές του Χορτιάτη. Το νερό των ρεμάτων που κυλούσαν
από τις πλαγιές του βουνού είχε αξιοποιηθεί με την κατασκευή νερόμυλων. Ίχνη
αυτών των σειρών νερόμυλων συναντάμε και σήμερα ακόμη, στο Πλατανόρεμα και
το Ελαιόρεμα, ανατολικά της πόλης. Εκεί βρίσκονταν και το μεγαλύτερο
συγκρότημα με 25 νερόμυλους. Ίχνη βρίσκουμε και στο ρέμα Πολίχνης, όπου έχουν
εντοπισθεί ως τώρα 12 νερόμυλοι, χωρίς οι έρευνες να έχουν ολοκληρωθεί κι ενώ
το φυσικό περιβάλλον της περιοχής υφίσταται ταχύτατες αλλαγές (Σαξιαμπάνη,
1994)
Tο μεγαλύτερο ρέμα ονομαζόταν Kus Deresi, δηλαδή Λάκκος των Πουλιών
και σήμερα Μεγάλο Ρέμα (Εικόνα 1). Ενώνει πολλούς χειμάρρους του Σέϊχ-Σου σε
μια ροή που πριν φτάσει στη θάλασσα χώριζε παλιότερα σε δύο σκέλη. Το βόρειο
(Λάκκος του Arsan) έφτανε στην ακτή δίπλα στο κτήριο του Εθνικού και
Λαογραφικού Μουσείου, του παλιού Κυβερνείου (γι' αυτό και ως πριν λίγα χρόνια
ήταν γνωστό ως Λάκκος Κυβερνείου). Το νότιο ακολουθούσε περίπου τη σημερινή
οδό Μαρτίου και ονομαζόταν Μεγάλος Λάκκος ή Λάκκος του Charnaud. Μεταξύ
των δυό αυτών κλάδων βρισκόταν μια δενδροφυτεμένη περιοχή, γνωστή ως
Karagatc, που αποτελεί σήμερα τη συνοικία Αναλήψεως. Μερικά από τα πελώρια
Καραγάτσια (Ulmus minor ή campestris) της περιοχής, υπάρχουν ακόμη και σήμερα:
μέσα στον περίβολο του 5ου Γυμνασίου, στη γωνία Π. Συνδίκα και Πενταλόφου και
μπροστά στο Λαογραφικό Μουσείο.
Όλη η περιοχή ανατολικά των τειχών μέχρι το Πανόραμα και τη Θέρμη, κατά
το μεγαλύτερο διάστημα της τουρκοκρατίας ήταν γεμάτη χωράφια, αμπέλια και
κήπους και ανήκε στη γεωργική περιοχή του χωριού Kapicilar (=Καπουτζήδες,
Φύλακες της Πύλης). Σύμφωνα με τον Ηλία Τσούκα (δήμαρχο Πυλαίας κατά τη
δεκαετία του 1950) "προ εξακοσίων και πλέον ετών, η Καπουτζήδα έκειτο επί του
λόφου Ανω Τούμπας. Οι κάτοικοί της ανήρχοντο εις 50 οικογένειας περίπου, εκ των
οποίων άλλοι μετώκησαν λόγω της πληθώρας δηλητηριωδών όφεων - είδους βελών
- εις την σημερινήν Πυλαίαν, άλλοι δε εις την πόλιν της Θεσσαλονίκης" (Τσούκα-
Φουντουκίδου, 1995). Η αναγκαστική αυτή μετοίκηση (που οφείλονταν στις οχιές!)
πρέπει να έγινε το αργότερο στα μέσα του 17ου αιώνα. Λίγες παράγκες πρέπει να
έμειναν σ' εκείνο το σημείο, όπου τον 20ο αιώνα θα δημιουργηθεί η συνοικία της
Τριανδρίας. Τα κτήματα των Καπουτζηδιανών που είχαν δεσμευτεί από τους
Τούρκους κατακτητές το 1430, δόθηκαν σε δέκα Μπέηδες ενώ οι ντόπιοι
μεταβλήθηκαν σε κολλήγους. Όμως οι Μπέηδες σιγά σιγά άρχισαν να πουλούν τα
κτήματα και οι κολλήγοι ξανάγιναν οι μεγαλύτεροι κτηματίες της περιοχής. Ο
Τσούκας μάλιστα σημειώνει πως "παρέμειναν όλοι Χριστιανοί, ομιλούντες καθ’ όλην
τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας την ελληνικήν και μόνον γλώσσαν".
[Το παραπάνω κείμενο βασίζεται στην έκδοση: Μπλιώνης Γ. 1996. Τα ρέματα της Θεσσαλονίκης. Έκδοση του Συνδέσμου Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης Μείζονος Θεσσαλονίκης.]
Είναι πραγματικά θλιβερό, αυτό το πλούσιο υδρογραφικό δίκτυο να αποτελεί
σήμερα ανάμνηση μιας άλλης πόλης. Η έντονη οικιστική πίεση τη δεκαετία του
1960 και η λογική της “πολυκατοικίας” ως μοχλού ανάπτυξης του τόπου, οδήγησε
σε εκτεταμένες επιχώσεις-υπογειοποιήσεις και εξαφάνισε κάθε ίχνος ρέματος,
αφήνοντας ελάχιστα σημεία ελεύθερα. Στη συνέχεια, επήλθε η υποβάθμιση, καθώς
τα ρέματα που δεν “μπαζώθηκαν” έγιναν παράνομες χωματερές από τους
περιοίκους, κακοφωτισμένοι και κακόφημοι χώροι, με αποτέλεσμα να αποβληθούν
από τον πολεοδομικό ιστό από τους ίδιους τους κατοίκους. Η ευθύνη της κατάντιας
των ρεμάτων της Θεσσαλονίκης βαρύνει κατά σειρά ετών τη Δημοτική Αρχή και
τον ΟΥΘ (τώρα ΕΥΑΘ) που τα αντιμετώπιζαν τα ρέματα ως “μπαλάκι ευθυνών” για
τον καθαρισμό και εξωραϊσμό τους. Από τη δεκαετία του 1990, ξεκίνησε
προσπάθεια ευαισθητοποίησης του δήμου και των δημοτών με τη βοήθεια του ΤΕΕ,
του ΑΠΘ και Αρχιτεκτόνων τοπίου, προκειμένου να σταματήσει ο
αποχαρακτηρισμός και η οικοδόμηση των ρεμάτων (βλ. Μπλιώνης Γ, “Τα ρέματα της
Θεσσαλονίκης”, εντάξεις ανάπλασης ρεμάτων σε χρηματοδοτικά προγράμματα,
ημερίδα ΤΕΕ 15/12/1994, εκδηλώσεις οικολογικών κινημάτων κ.α.).
Το Ρέμα του Κυβερνείου, το σημαντικότερο ρέμα της Θεσσαλονίκης με το
πλουσιότερο υδρογραφικό δίκτυο, έχει καταπατηθεί και δομηθεί στο μεγαλύτερο
ποσοστό του. Στα λίγα μέρη που έχουν επιχωθεί και δεν έχουν χτιστεί, μπορεί
κανείς εύκολα να αναγνωρίσει την γραμμή του ρέματος (Εικόνα 2). Η λειτουργία
των ρεμάτων που έχουν υπογειοποιηθεί σήμερα, δεν αλλάζει παρά μόνο ως προς
την έλλειψη του υγρού στοιχείου. Το Ρέμα του Κυβερνείου έπαιζε και εξακολουθεί
να παίζει σημαντικό ρόλο στον αερισμό της πόλης (έχει άξονα Βορρά - Νότου),
ενισχύει τον ηλιασμό των περιοχών που διαπερνά, μειώνει τη θερμοκρασία της
ατμόσφαιρας, δημιουργεί ευνοϊκό μικροκλίμα, αποτελεί καταφύγιο ορνιθοπανίδας,
μειώνει τους αέριους ρύπους, περιορίζει το φαινόμενου του “φαραγγιού” των
πόλεων βελτιώνει την ποιότητα ζωής της πόλης.
Η περιβαλλοντική διαχείριση του “Ρέματος Κυβερνείου” δεν πρέπει να εξαντλείται μόνο
στα αντιπλημμυρικά - υδραυλικά έργα, αλλά και στην αρχιτεκτονική του αστικού τοπίου,
όπως συμβαίνει παντού στον κόσμο. Διεθνώς πια, πράσινοι χώροι που είχαν κλείσει από
μεγάλα τεχνικά έργα επανακτώνται. Συνεπώς κάθε προσπάθεια αποπρασανατολισμού
της διοίκησης για το ρόλο του εν λόγω ρέματος (π.χ. “δεν έχει πια νερό, δεν είναι ρέμα”) είναι άστοχη και αίρει υποψίες σκοπιμότητας.
Στην προτεινόμενη για αποχαρακτηρισμό έκταση, ο αρχικός χαρακτηρισμός από το
Γ.Π.Σ. της Θεσσαλονίκης στο χάρτη Π-1.3.2, δίνει στο χώρο τον χαρακτηρισμό “Αστικό
Πράσινο - Κοινόχρηστο” (Εικόνα 4). Η άποψη αυτή ενισχύεται και από το Χάρτη Π-3.2,
όπου η εν λόγω έκταση είναι φανερό ότι αποτελεί χώρο “προσυγκέντρωσης δημοτών σε
περίπτωση σεισμού” (Εικόνα 5). Συνεπώς, κάθε προσπάθεια να πεισθεί η διοίκηση ότι το
Γ.Π.Σ. έδινε τη χρήση “Γενικής Κατοικίας” στην υπό αποχαρακτηρισμό έκταση, είναι
αποπλανητική. Ορθώς ήταν χαρακτηρισμένος ως “κοινόχρηστος χώρος” στο ρυμοτομκό,
καθώς υποχρέωση της πολεοδομικής μελέτης είναι να εξειδικεύει τις προτάσεις του
Γ.Π.Σ. (Κ.Β.Π.Ν. - Άρθρο 43 παρ.4δ). Ο αποχαρακτηρισμός του χώρου απαιτεί τροποποίηση του Γ.Π.Σ. και τεκμηρίωση της μη ανάγκης πρασίνου στην περιοχή.
“Σύμφωνα με την παραπάνω απόφαση (ΓΠΣ) η περιοχής της τροποποίησης του
θέματος εμπίπτει στην ΠΕ100 με προβλεπόμενες χρήσεις: Αστικού πρασίνου-
ελεύθεροι χώροι, Γενικής κατοικίας.” (sic) δηλαδή δεν εξετάζεται ο συγκεκριμένος
χαρακτηρισμός της εν λόγω έκτασης, αλλά όλης της περιοχής ΠΕ100, προκειμένου
να βρεθεί δικαιολογία ώστε να χρησιμοποιηθεί η “γενική κατοικία” και να...πεταχτεί
το “αστικό πράσινο/ελεύθεροι χώροι”. Η λειτουργία του χώρου αυτού ως “χώρος
συγκέντρωση σε περίπτωση σεισμού”, αποδεικνύεται περίτρανα από το γεγονός ότι
το 1977 στο μεγάλο σεισμό, κατασκήνωσαν περισσότεροι από εκατό κάτοικοι εκεί.
Σε κάθε σεισμό, όλη η γειτονιά μαζεύεται σε αυτό το χώρο για ασφάλεια.
Β. Οι παραλείψεις της Διοίκησης
Σοβαρές παραλείψεις και λάθη παρατηρούνται στο χειρισμό της υπόθεσης από τη
διοίκηση.
- Δεν κινήθηκε ποτέ η διοίκηση ενάντια στην απόφαση του Διοικητικού Εφετείου Θεσσαλονίκης (αρ.απόφασης 1307/2002), ή στην απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης (αρ.1381/92)
- Τόσο ο Δήμος Θεσσαλονίκης όσο και η ΕΥΑΘ Παγίων, δεν μπόρεσαν να συντονισθούν ενάντια στη διεκδίκηση αυτής της έκτασης
- Η Διοίκηση του Δήμου, θεωρούσε ότι ανεξάρτητα του χαρακτηρισμού ή μη της έκτασης ως “κοινόχρηστου χώρου αστικού πρασίνου”, το ιδιοκτησιακό καθεστώς είναι αυταπόδεικτα δημόσιο και συνεπώς δεν υπάρχει λόγος εκκίνησης διαδικασίας απαλλοτρίωσης. Η άποψη αυτή ήταν προφανώς εσφαλμένη.
- Δεν προχώρησε η διοίκηση στην πρόκληση δικαστικής απόφασης για την αποβολή των διεκδικητών της έκτασης από το χώρο.
- Δεν δήλωσαν την έκταση στο Κτηματολόγιο, αφήνοντας απόλυτα τους φερόμενους ιδιοκτήτες να τη δηλώσουν χωρίς καμία διεκδίκηση.
- Κινήθηκαν με τις διαδικασίες του άρθρου 32 του Νέου Ο.Κ. (Ν.4067/2012) χωρίς να έχουν τα ελάχιστα απαραίτητα στοιχεία που απαιτεί ο νόμος (π.χ. πιστοποιητικά μη διεκδίκησης από τρίτους).
- Δεν εξέτασαν ποτέ το Περιβαλλοντικό Κόστος του αποχαρακτηρισμού.
- Ειδικά το ΣΥΠΟΘΑ Μακεδονίας, φέρει ευθύνη για την τελευταία απόφαση που έλαβε, χωρίς να εξετάσει τη νομιμότητα της διαδικασίας που έχει ακολουθηθεί και τη σκοπιμότητα του αποχαρακτηρισμιού.
- Ο Δήμος όφειλε να αιτηθεί χρηματοδότηση από το “Πράσινο Ταμείο” το οποίο επί τρία (3) συνεχόμενα χρόνια ανοίγει το μέτρο χρηματοδότησης απαλλοτριώσεων για τη δημιουργία “κοινόχρηστων χώρων αστικού πρασίνου και τα χρήματα δεν τα εκμεταλλεύονται οι Δήμοι, με αποτέλεσμα να περισσεύουν.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ:
Από τα παραπάνω, προκύπτουν τεράστια κενά της διοίκησης στη διαδικασία τροποποίησης του ρυμοτικού σχεδίου της Θεσσαλονίκης στα εν λόγω Ο.Τ., καθώς:
1. Δεν προκύπτουν σαφείς τίτλοι ιδιοκτησίας ή πιστοποιητικά μη διεκδίκησης.
2. Δεν υπάρχει δικαστική απόφαση ανάκλησης απαλλοτρίωσης. Η απόφαση του Διοικητικού Εφετείου, ακυρώνει μία πράξη της τότε Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Θεσσαλονίκης, χωρίς να ανακαλεί σαφώς την απαλλοτρίωση. Στο εν λόγω δικαστήριο, αποβλήθηκε ο δικηγόρος του Δήμου Θεσσαλονίκης και δεν εξετάστηκε το ιδιοκτησιακό καθεστώς.
3. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς δεν αφορά τον πολεοδομικό σχεδιασμό , αλλά οφείλει να το εξετάσει η Διοίκηση καθώς σε περίπτωση που η ιδιοκτησία ανήκει στην Ε.Υ.Α.Θ. Παγίων ή στο Δήμο Θεσσαλονίκης, τότε η διαδικασία που έχει ακολουθηθεί για την άρση απαλλοτρίωσης είναι άκυρη: Ο Ν.4067/2012 ορίζει σαφώς στο τελευταίο εδάφιο του Άρθρου 32, ότι η διαδικασία που θα ακολουθείται για ΟΤΑ, ΝΠΔΔ θα οριστεί με ειδική Κοινή Υπουργική Απόφαση, η οποία δεν έχει εκδοθεί μέχρι σήμερα.
4. Κατά παράβαση του Ν.4067/2012 (άρθρο 32) δεν υπάρχουν στον φάκελο οι μελέτες που οφείλουν να συνοδεύουν την οποιαδήποτε πρόταση. Δεν υπάρχει Οριοθέτηση Ρέματος και Αντιπλημμυρική μελέτη, δεν υπάρχει Γεωλογική ή Γεωτεχνική μελέτη (ενώ μιλάμε για “μπαζωμένο” ρέμα), δεν υπάρχει Στρατηγική Περιβαλλοντική Εκτίμηση, δεν υπάρχει καμία τεκμηρίωση ή ανάλυση των κοινόχρηστων χώρων της γύρω περιοχής, προκειμένου να αποχαρακτηριστεί, με τις προτεινόμενες χρήσεις και όρους δόμησης, ο εν λόγω χώρος.
5. Δεν έχουν ληφθεί υπόψη οι προστατευτικές διατάξεις για το Περιβάλλον. Το “Ρέμα Κυβερνείου” είναι βασικός άξονας αερισμού και ηλιασμού της Θεσσαλονίκης, μοναδικό οικοσύστημα στην περιοχή Χαριλάου - Πυλαίας - Θέρμης. Δεν αφορά μόνο το Δήμο Θεσσαλονίκης η προστασία του, αφορά όλο το ανατολικό πολεοδομικό συγκρότημα (συμπεριλαμβανομένων των περιοχών Τούμπας - Χαριλάου - Πυλαία - Θέρμης). Θα πρέπει να εξεταστεί Περιβαλλοντικά η επίπτωση της οικοπεδοποίησής του, και στους τρεις Δήμους που διαπερνά. Ο ελεύθερος κοινόχρηστος χώρος (που προτείνεται να μετατραπεί σε δύο
μεγαθήρια Ο.Τ.) προστατεύεται αυτοδίκαια από το άρθρο 24 του Συντάγματος.
6. Στην υπ. αριθ. 4577/1998 απόφαση του ΣτΕ, αναφέρεται ότι “…το άρθρο 24 του
Συντάγματος επιβάλλει στο κράτος την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος,
ουσιώδες στοιχείον του οποίου αποτελούν τα υπό διαφόρους ονομασίας
‘ρεύματα’, ήτοι αι πτυχώσεις της επιφάνειας της γης δια των οποίων συντελείται
κυρίως η προς την θάλασσα απορροή των πλεοναζόντων υδάτων της ξηράς και
τα οποία αποτελούν άμα φυσικούς αεραγωγούς και οικοσυστήματα (μετά της
χλωρίδος και πανίδος των) με ιδιαίτερον μικροκλίμα, συμβάλλονται πολλαπλώς
εις την ισσοροπίαν του περιβάλλοντος. Περαιτέρω ο ν.1650/1986 …εξειδικεύων
την ανωτέρω συνταγματικήν επιταγήν, έλαβε ειδικήν πρόνοιαν διά την
προστασίαν του εδάφους και των χρήσεών του ως και δια την προστασίαν των
επιφανειακών και υπογείων υδάτων ως φυσικών πόρων και οικοσυστημάτων…”.
Από το σκεπτικό της παραπάνω απόφασης, συνεπάγεται ότι τα ρέματα αποτελούν
σημαντική περιβαλλοντική κληρονομιά και πρέπει να αντιμετωπίζονται ως
σημαντικό στοιχείο του οικοσυστήματος της πόλης και όχι μόνο σαν φυσικοί
υδραυλικοί υποδοχείς και αντιπλημμυρικοί αγωγοί.
7. Η προτεινόμενη τροποποίηση ρυμοτομικού οφείλει να ακολουθήσει τη διαδικασία έκδοσης Προεδρικού Διατάγματος, καθώς αφορά Κοινόχρηστο Χώρο υπερτοπικής σημασίας (“Ρέμα Κυβερνείου”) που αφορά τρεις διαφορετικούς δήμους ως άξονας αερισμού και ηλιασμού, ενώ έχει πρόσωπο σε βασικό οδικό άξονα (οδός Αναξιμάνδρου) ο οποίος διέρχεται επίσης από δύο διαφορετικούς δήμους και είναι υπερτοπικής σημασίας.
8. Δεν έχει ληφθεί υπόψη το εγκεκριμένο Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο της Θεσσαλονίκης, το οποίο ορίζει ως χρήση στην περιοχή “Κοινόχρηστο Χώρο Αστικού Πρασίνου”. Η βίαιη μείωση του “κοινόχρηστου χώρου” από 3.000 τ.μ. σε 300 τ.μ. (δηλαδή κατά 90% (!) ) δεν αποτελεί “εξειδίκευση των προτάσεων του ΓΠΣ” όπως ορίζει ο Κ.Β.Π.Ν. στο Άρθρο 43 , αλλά ουσιαστική αλλαγή, παρέμβαση και τροποποίηση των αρχών & αξόνων που έδινε το Γ.Π.Σ. Η αλλαγή αυτή έχει καθαρά περιβαλλοντικά χαρακτήρα, καθώς υποβαθμίζει το τελευταίο οικοσύστημα που έχει παραμείνει στην περιοχή. Είναι παράνομη, καταχρηστική και αντισυνταγματική.
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ:
1. Ο Δήμος Θεσσαλονίκης και η ΕΥΑΘ Παγίων οφείλουν να υποβάλουν ένσταση στην προσωρινή ανάρτηση του Κτηματολογίου προκειμένου να διεκδικήσουν την έκταση που τους ανήκει ως πρώην ρέμα Κυβερνείου. Η εύκολη παραίτηση από ένα δημόσιο κτήμα αίρει ερωτήματα σκοπιμότητας.
2. Ανεξάρτητα από το ιδιοκτησιακό καθεστώς, η ανάγκη να παραμείνει αυτός ο ελεύθερος δημόσιος χώρος ως “κοινόχρηστος χώρος αστικού πρασίνου” επιβάλλεται απόλυτα από την ιστορική συλλογική μνήμη του χώρου αυτού. Είχε πάντα δημόσιο χαρακτήρα, λειτουργούσε ως σημείο αναφοράς της γειτονιάς, δεν ήταν ποτέ περιφραγμένος, είχε πρανή και δέντρα και αναφέρονταν ως “ρέμα”.
3. Η χλωρίδα και ιδιαίτερα η πανίδα δημιουργεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό οικοσύστημα για την περιοχή. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο “Λάκκος των Πουλιών”, μετέπειτα γνωστός ως “Ρέμα Κυβερνείου” μέχρι σήμερα φιλοξενεί δεκάδες αηδόνια την άνοιξη και το καλοκαίρι. Θα πρέπει να εκπονηθεί ειδική Αρχιτεκτονική Μελέτη Τοπίου για όλο το ρέμα του Κυβερνείου. Θα μπορούσε να έχει ως θέμα το “Δρόμο των Πουλιών” και να ενοποιεί όλους τους εναπομείναντες χώρους πρασίνου σε μία γραμμική διαδρομή από την περιοχή της Τούμπας μέχρι το Θερμαϊκό, τονίζοντας τη λειτουργία του ρέματος, ενισχύοντας με το υγρό στοιχείο το Τοπίο και διατηρώντας έτσι τη φυσιογνωμία των ρεμάτων της Θεσσαλονίκης που έχει σήμερα χαθεί.
4. Στην αναθεώρηση του Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου, θα πρέπει να παραμείνει χώρος “Αστικού Πρασίνου”. Για αυτό, ο Δήμος Θεσσαλονίκης οφείλει να ενημερώσει άμεσα το μελετητικό γραφείο που εκπονεί την αναθεώρηση από το 2012.
5. Οφείλει η Διοίκηση να λάβει υπόψη την ειδική περιβαλλοντική σημασία που έχει το πρώην ρέμα Κυβερνείου για όλη την πόλη. Θα πρέπει να ληφθεί υπόψη το Άρθρο 24 του Συντάγματος καθώς και η νομολογία του ΣτΕ για τη σημασία και την προστασία των ρεμάτων. Αν τελικά ακολουθηθεί η διαδικασία αποχαρακτηρισμού του Άρθρου 31 του Ν.Ο.Κ. πρέπει να ενταχθεί η έκταση στην περίπτωση του προτελευταίου εδαφίου, θέτοντας την έκταση αυτή σε θύλακα εκτός σχεδίου με ειδικούς περιορισμούς και όρους δόμησης.
6. Διεθνώς πια, πράσινοι χώροι που είχαν κλείσει από μεγάλα τεχνικά έργα επανακτώνται όπως στη Σεούλ όπου άνοιξαν και πάλι το μεγαλύτερο ρέμα της πόλης. Η Διοίκηση θα πρέπει να κινήσει διαδικασία ανάπλασης των κοινόχρηστων αστικών χώρων πρασίνου που συνθέτουν το μεγάλο “Ρέμα του Κυβερνείου” προκειμένου να διατηρήσει τη μνήμη, να βοηθήσει στον αερισμό και ηλιασμό των περιοχών που διασχίζει και να προστατέψει τα οικοσυστήματα που συνεχίζουν να χρησιμοποιούν τα ίχνη του ρέματος για καταφύγιό τους.
7. Να κατατεθεί αίτηση στο “Συνήγορο του Πολίτη”, προκειμένου να εξεταστεί η διαδικασία που ακολουθήθηκε για τον αποχαρακτηρισμό του χώρου. Αυτή η αίτηση θα πρέπει να γίνει από τους ενδιαφερόμενους δημότες.
8. Να ενημερωθούν οι Επιθεωρητές Δημόσιας Διοίκησης, για τις ενέργειες και τις διαδικασίες της Διοίκησης για τον εν λόγω χώρο. Η ενημέρωση μπορεί να γίνει τόσο από το Δήμο Θεσσαλονίκης όσο και από τους δημότες.
9. Ο Δήμος Θεσσαλονίκης & το ΥΠΕΚΑ οφείλει να διατηρήσει τον “κοινόχρηστο χώρο αστικού πρασίνου” και με μέριμνα του Δήμου Θεσσαλονίκης να υποβληθεί πρόταση στον Άξονα Προτεραιότητας 3 του “Πράσινου Ταμείου” προκειμένου να εξασφαλίσει άμεσα τη χρηματοδότηση για την απαλλοτρίωση του χώρου και να την καταθέσει στο Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων.
10.Τέλος, να κατατεθούν ενστάσεις στην αναρτημένη τροποποίηση του ρυμοτομικού της Θεσσαλονίκης από όλους τους ενδιαφερόμενους κατοίκους (όμορους και μη) καθώς η έκταση πρασίνου έχει υπερτοπικό χαρακτήρα όπως όπως αποδεικνύεται από την τεκμηρίωση της παρούσας Τεχνικής Έκθεσης.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου